![]()
Göbeklitepe’de kazıların başlamasından bu yana ilk kez, bütünlüğünü büyük ölçüde koruyan insan mezarları ortaya çıkarıldı. Yaklaşık 10 bin yıl öncesine tarihlenen bulgular, alanın yalnızca törenler için ziyaret edilen bir merkez değil, insanların yaşadığı ve gömüldüğü bir yerleşim olabileceği görüşünü destekliyor.
Şanlıurfa yakınlarındaki Göbeklitepe, yaklaşık MÖ 9600 ile 8200 arasında farklı evrelerde inşa edildi. Bazıları 5,5 metre yüksekliğe ulaşan, insan ve hayvan tasvirleriyle bezeli T biçimli dikilitaşlarıyla tanınan alan, insanlık tarihindeki önemli toplumsal dönüşümlere ışık tutuyor.
Göbeklitepe’nin ilk yapıları yükselirken bölgedeki topluluklar büyük ölçüde avcı-toplayıcı yaşam sürüyor, tarım ise yeni yeni ortaya çıkıyordu. Tonlarca ağırlıktaki taşların işlenip taşınması ve anıtsal yapıların inşa edilmesi, arkeologların dönemin toplumsal örgütlenmesine ilişkin kabullerini uzun süredir sorgulamasına yol açıyor.
1995’te başlayan kazılarda daha önce, özellikle büyük yapıların dolgu tabakalarında parçalanmış insan kemikleri bulunmuştu. Ancak bütünlüğünü koruyan mezarlara rastlanmamıştı. Alman Arkeoloji Enstitüsü araştırmacılarının PLOS One’da yayımlanan çalışması bu tabloya yeni bulgular ekledi.
İki ayrı gömü tespit edildi
Araştırmacılar, yaklaşık MÖ 8700-8000 arasına tarihlenen iki mezar belirledi. Bunlardan biri böbrek biçimli bir çukurda bulunan toplu gömü. Mezarda yetişkin bir kadın, genç bir erkek ve ergenlik çağındaki bir kız çocuğunun iskeletleri yer aldı.
Diğer mezarda, 20’li yaşlarında ya da 30’larının başında olduğu tahmin edilen genç bir kadının iskeleti bulundu. Kadının yan yatırıldığı ve bacakları vücuduna doğru çekilmiş halde gömüldüğü saptandı.
Yeni mezarlar, alandaki farklı noktalarda ortaya çıkarılan dağınık insan kemiklerinin nereden geldiğine ilişkin değerlendirmelerin yeniden ele alınmasına imkân verdi.
Dağınık kemikler doğal süreçlerle taşınmış olabilir
Bu kemiklerin kökenine ilişkin iki temel açıklama bulunuyor. İlkine göre kafatası ve uzun kemikler gibi belirli kalıntılar ritüeller kapsamında seçilerek anıtsal yapılara taşınmış olabilir. Göbeklitepe’de daha önce kesik ve oyma izleri taşıyan kafatası parçalarının bulunması, ölülerin kafataslarıyla ilişkili özel uygulamalar olabileceği tartışmasını gündeme getirmişti.
Diğer açıklama ise kemiklerin başlangıçta höyüğün üst kesimlerindeki mezarlarda bulunduğu yönünde. Erozyon, toprak hareketleri ve heyelanların mezarları zamanla bozarak kemikleri yamaçtan aşağı taşıdığı, kalıntıların da büyük yapıların dolgu tabakalarına karıştığı düşünülüyor.
Çalışmanın yazarları, mevcut bulguların ikinci açıklamayla daha uyumlu olduğunu belirtiyor; ancak kemiklerin ritüel amaçlarla kullanılmış olma ihtimalini tamamen dışlamıyor.
Yeni mezarlardaki iskeletlerin ciddi biçimde parçalanmış, sert kalsiyum birikintileriyle örtülmüş ve kemirgenler tarafından kemirilmiş olması araştırmacıların dikkat çektiği kanıtlar arasında. Bu özellikler, anıtsal yapılarda dağınık halde bulunan kemik parçalarındakilere benziyor. Benzerlik, dağınık kalıntıların en azından bir bölümünün önce normal mezarlara ait olduğu ve mezarların daha sonra doğal süreçlerle bozulduğu ihtimalini güçlendiriyor.
Göbeklitepe’nin işlevine ilişkin tartışmaya yeni kanıt
Buluntular, Göbeklitepe’nin nasıl bir yer olduğuna dair uzun süredir devam eden tartışma bakımından da önem taşıyor. Alan, geçmişte çevredeki avcı-toplayıcı grupların belirli zamanlarda törenler için toplandığı özel bir ritüel ya da dini merkez olarak yorumlanıyordu. Bu yaklaşıma göre toplulukların asıl yerleşimleri başka yerlerdeydi.
Son yıllardaki kazılarda gündelik yaşamla ilişkili kanıtların artması bu ayrımı belirsizleştirdi. İnsan mezarlarının da yerleşim alanının içinde bulunması, Göbeklitepe’de insanların yalnızca törenlere katılmadığı, uzun süreli veya kalıcı biçimde yaşamış olabileceği görüşüne yeni bir dayanak sağlıyor. Alan bu açıdan, insanların yaşadığı, öldüğü ve ölülerini gömdüğü çok işlevli bir Neolitik yerleşim olarak değerlendirilebilir.
Yaklaşık 11 bin yıl önce Yukarı Fırat ve Dicle havzalarında yaşanan toplumsal değişimi anlamak açısından da önem taşıyan bulgular, avcı-toplayıcılıktan yerleşik yaşama ve tarıma geçişin tek seferde gerçekleşen doğrusal bir süreç olmadığını ortaya koyuyor. Göbeklitepe’den gelen veriler, bu dönüşüm döneminde anıtsal yapıların, gündelik yaşamın ve gömme uygulamalarının iç içe geçmiş olabileceğine işaret ediyor.