Şevket Yusuf Tekindor
ABD’de federal seçimlerin kasım ayının ilk pazartesisini takip eden salı günü yapılması, 1845’te ülke genelinde ortak seçim takvimi oluşturulmasına dayanıyor. Tarım toplumunun yolculuk ve çalışma koşullarına göre şekillendiği düşünülen bu tercihin gerekçeleri ise yasada açıklanmıyor; pazar ayinleri, hasat ve uzun yol süreleri sonradan aktarılan tarihsel yorumlar arasında.
1845 yasası ülke genelinde tek gün belirledi
Kongre, 1845’te başkanlık seçicilerinin belirlenmesi için bütün ülkeyi kapsayan ortak bir tarih saptadı: Kasım ayının ilk pazartesisinden sonraki salı. O tarihte seçmenler başkanı doğrudan seçmiyor, eyaletleri adına başkanlık için oy kullanacak seçicileri belirliyordu.
ABD Anayasası’nın 2’nci maddesi, başkanlık seçicilerinin belirlenme zamanını ve oy kullanacakları günü düzenleme yetkisini Kongre’ye veriyor; seçicilerin oy verme gününün ülke genelinde aynı olmasını da şart koşuyor. Başkan John Tyler düzenlemeyi Ocak 1845’te imzaladı. 1844 seçimi eski sisteme göre tamamlanmış olduğundan yeni kural ilk kez 1848’de uygulandı. O seçimi Whig Partisi adayı Zachary Taylor kazandı.
Yasa yalnızca başkanlık seçimlerini düzenliyordu; Kongre seçimlerinin takvimi uzun süre eyaletlerin denetiminde kaldı. Ayrıca, tercih yapamayan eyaletlerin seçicilerini daha sonraki bir tarihte belirlemesine izin veren bir istisna içeriyordu. Bu durumda seçicilerin nasıl belirleneceğine eyalet yasama organı karar verebiliyordu.
İstisna 170 yıldan uzun süre yürürlükte kaldı. Kongre’nin 2022’de kabul ettiği Seçim Sonuçlarının Sayımında Reform Yasası (Electoral Count Reform Act), eyaletlerin oy verme süresini yalnızca olağanüstü ve yıkıcı olaylar nedeniyle uzatabilmesine izin verdi.
Çiftçilerin yolculuk ve çalışma düzeni
1845’te Amerikalıların çoğu kırsal bölgelerde yaşıyor, tarımla uğraşıyordu. Oy vermek isteyenlerin önemli bir bölümü seçim merkezine ulaşmak için ilçe merkezine gitmek zorundaydı; bu yolculuk bir gün veya daha uzun sürebiliyordu. At sırtında, at arabasıyla ya da yürüyerek yapılan yolculuklar asfaltlanmamış yollardan geçiyordu. Yağmur yolları çamura çevirebiliyor, demiryolları ise ülkenin yalnızca küçük bir bölümünü kapsıyordu.
Seçmenlerin evden ayrılması, sandığa ulaşması, oy vermesi ve geri dönmesi gerekiyordu. Yolda geçirilen zaman çiftçi ailelerin ekinlerinden ve hayvanlarından uzak kalması demekti. Yaygın tarihsel açıklamaya göre seçim günü belirlenirken yalnızca oy verme süresi değil, gidiş ve dönüş yolculukları ile tarımsal işler de hesaba katıldı.
Ancak bu takvim, sonraki toplumsal değişime rağmen sürdü. 1920 nüfus sayımında, kentlerde yaşayan Amerikalıların sayısı ilk kez kırsal nüfusu aştı. Nüfus Sayım Bürosu, bu sayımda en az 2 bin 500 kişinin yaşadığı yerleşimleri kentsel alan olarak tanımlıyordu. Bu değişim, 1845 yasasından 75 yıl sonra gerçekleşti.
Salı ve kasım tercihine ilişkin tarihsel açıklamalar
Salının seçilmesinde diğer günlerin elenmesinin etkili olduğu düşünülüyor. Pazar ibadete ayrılmıştı; pazartesi günü seçim yapılması, birçok kişinin yolculuğa pazar günü çıkmasını gerektirecekti. Salı ise pazar ayininin ardından yola koyulmak için tam bir gün bırakıyordu.
Çarşambanın uygun görülmemesine ilişkin anlatılardan biri, pek çok yerde pazarların bu gün kurulması ve çiftçilerin ürünlerini satmak için kasabaya getirmesidir. Böyle bir seçim günü, kırsal ailelerin geçim faaliyetlerini aksatabilirdi. Ancak bu da belgelenmiş bir yasama amacı değil, sık aktarılan tarihsel yorumlardan biri. 1845 yasası haftanın hangi gününün neden seçildiğini açıklamıyor.
Kasım ayı da tarım takvimiyle ilişkilendiriliyor: Hasadın büyük ölçüde bitmiş, kışın yolları kapatacak en sert koşullarının ise henüz başlamamış olduğu düşünülüyor. Kar, buz ve çamur, asfaltlanmamış yollarda ulaşımı güçleştirebilirdi. Kışın New England’da Meksika Körfezi kıyılarına göre daha erken başlamasına rağmen yasa bütün eyaletler için aynı tarihi belirledi.
Kasım tercihi, o dönemin federal takvimiyle de uyumluydu. 1792 tarihli yasa, eyaletlerin başkanlık seçicilerini aralık ayında bir araya gelmelerinden önce tamamlanacak bir zaman aralığında belirlemesine izin veriyordu. Bununla birlikte, 1845 düzenlemesi kasım ayını belirtse de ayın neden seçildiğini açıklamıyor.
Seçim tarihi neden 2-8 Kasım arasına denk geliyor?
“Kasım ayının ilk pazartesisini takip eden salı” formülü, federal seçim gününü 2-8 Kasım arasındaki yedi günlük aralığa yerleştiriyor. Böylece kasım ayının ilk günü salıya denk gelse bile seçim 1 Kasım’da yapılmıyor. Kural, önce ayın ilk pazartesisini bulup bir sonraki günü seçim günü olarak belirliyor.
2016’da 1 Kasım salı gününe denk geldiği için ayın ilk pazartesisi 7 Kasım oldu; seçimler 8 Kasım’da yapıldı. Bu tarih, formüle göre mümkün olan en geç gündü. 2004’te 1 Kasım pazartesiydi ve seçimler 2 Kasım’da gerçekleşti. 2020 seçimleri ise 3 Kasım’da yapıldı.
1 Kasım’ın dışarıda bırakılmasına ilişkin iki yaygın açıklama bulunuyor; ikisi de yasada belirtilmiş gerekçeler değil. Bunlardan biri, Roma Katolikleri için önemli bir dini gün olan ve her yıl 1 Kasım’da kutlanan Azizler Günü’ne (All Saints’ Day) dayanıyor. Yasa koyucuların ulusal seçimin önemli bir dini bayrama denk gelmesini istememiş olabileceği öne sürülüyor.
Diğer açıklama ticaretle ilgili: Tüccar ve esnafın önceki ayın hesaplarını kapatmak için ayın ilk gününü kullandığı, bu nedenle 1 Kasım’da seçim yapılmasının muhasebe işleriyle çakışabileceği aktarılıyor. 1845 tarihli yasa, bu tarih formülünün neden tercih edildiğini de açıklamıyor.
