Kolları olmadan dünyaya gelen Kazak ressam ve aktivist Karipbek Kuyukov, ayaklarıyla başlayıp bugün ağzıyla sürdürdüğü resimlerinde nükleer denemelerin insanlar ve doğa üzerindeki etkilerini işliyor. Semipalatinsk sahasının yakınındaki Yegindybulak köyünde büyüyen sanatçı, eserleri ve konuşmalarıyla nükleer silahlara karşı mücadelesini sürdürüyor.
![]()
Semipalatinsk’in gölgesinde büyümek
Kuyukov, dairesindeki atölyede fırçayı ağzında tutarak bir manzara resmi üzerinde çalışıyor. Tuvalinde sonbahar yapraklarıyla kaplı bir yol ve dağlar yer alıyor. Resmettiği Balkantau, sanatçının doğduğu Yegindybulak köyünün yakınlarında; köy ise eski Semipalatinsk nükleer deneme sahasına yaklaşık 100 kilometre uzaklıkta.
Sanatçı manzara resimlerini sevdiğini, bu eserlerle insanların bulundukları her yerde sonunda doğayı bozduğunu göstermek istediğini söylüyor. Sovyetler Birliği, Semipalatinsk sahasında 1949-1989 yılları arasında 456 nükleer test gerçekleştirdi. Denemelerin bölge halkına ve çevreye etkileri yıllar sonra da tartışılıyor.
Kuyukov çocukluğunda patlamaların ardından zeminin sarsıldığını, şok dalgalarının suya düşen bir cismin oluşturduğu halkalar gibi yayıldığını hatırlıyor. Bölgede kendisi gibi engelli doğan başka çocukların da bulunduğunu anlatıyor. Doğumundan sonra annesinin yaşadığı zorluğu ise şöyle ifade ediyor: “Ben doğduğumda beni anneme göstermişler ve annem kollarım olmadığını görmüş. Bu onun için çok zordu.”
Bir süre sonra elleri yerine ayaklarını kullanmayı öğrenen Kuyukov, çizime büyük bir renkli kalem kutusuyla karşılaşmasının ardından başladı. Kalemleri ayaklarıyla tutarak çocukluk eskizleri çizdi; bu deneyim zamanla sanatının temelini oluşturdu. Bugün doğayı, insan faaliyetlerinin çevre üzerindeki etkisini ve nükleer denemelerin bıraktığı izleri işlerken kendi yaşam öyküsünü de bölgenin hafızasıyla bir araya getiriyor.
Resimleriyle nükleer karşıtı mücadele
Kazak şair ve aktivist Olzhas Suleimenov, 1989’da Nevada-Semipalatinsk nükleer karşıtı hareketini kurdu. Kuyukov da daha sonra harekete katıldı. Sanatçı, nükleer denemelere karşı mesajını en güçlü biçimde resimleriyle aktarabileceğini düşündü.
Bu konudaki ilk tablosuna “İlk Patlama” adını verdi. Eserde nükleer patlamayla yıkıma uğrayan bir evdeki aileyi resmetti. Kuyukov, patlamanın evi ve içindekilerin yaşamını nasıl altüst ettiğini göstererek denemelerin insanlar üzerindeki etkisini anlatmak istediğini belirtiyor.
“Nükleer Mantar”, “Atomik Çocukluk”, “Radyasyon” ve “Korku” da sanatçının nükleer denemelerin sonuçlarını ele aldığı eserleri arasında. Semipalatinsk deneme sahasının 1991’de kapatılmasının 35’inci yılı dolayısıyla Kuyukov, insani bedeli anlatmak üzere Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nda düzenlenen üst düzey toplantıya davet edildi.
Toplantıda yalnızca konuşmak değil, sesini duyurmak istediğini söyleyen Kuyukov, artık dünyanın kendilerini duyma zamanının geldiğini dile getirdi. Bu, sanatçının BM’deki ilk konuşması değildi; yıllardır resimleri ve konuşmalarıyla nükleer silahlara karşı kampanya yürütüyor.
Anılarını kitaba dönüştürdü
Kuyukov kısa süre önce ilk otobiyografisini yayımladı. Yaklaşık 35 yıl önce yazmaya başladığı kitabı tamamlaması uzun sürdü; projenin gerçekleşmesinde ona inanan kişilerin sağladığı maddi destek etkili oldu. Sanatçı anılarını sesli mesajlarla kaydetti, editörler de kayıtları bir araya getirerek kitap haline getirdi.
Hayatını yeniden anlatmak Kuyukov için duygusal bir süreç oldu. Kız kardeşi Saule, anlattıkları sırasında gözyaşlarına hâkim olamayan sanatçının gözyaşlarını sildi. Kuyukov, yıllardır yanında olan Saule’yi “koruyucu meleğim” diye tanımlıyor ve kitabında ona ve hayatı boyunca kendisini destekleyen diğer kişilere teşekkür ediyor.
Kitap tanıtımında okurlar imza için sıraya girerken Kuyukov kalemi ağzında tutarak kitapları imzaladı. Yaş ilerledikçe çizim ve yazı için ayaklarını kullanma becerisinin azaldığını, artık her ikisini de ağzıyla yaptığını belirtiyor.
Tuvalin ötesinde
Kuyukov’un günlük yaşamında kız kardeşi Saule’nin desteği de bulunuyor. Sanatçının çay içmesini kolaylaştırmak için tasarlanmış sehpanın üzerine Saule çay kasesini yerleştirip çenesinin hizasına kaldırıyor; böylece Kuyukov çayını başka bir yardıma ihtiyaç duymadan içebiliyor. Saule çoğu zaman kardeşinin yanında olsa da röportaj vermek istemiyor.
Son yıllarda daha çok manzara resimlerine yönelen Kuyukov, insan eli değmemiş doğayı ve dağları tuvale taşıyor. Buna rağmen nükleer silahlardan arındırılmış bir dünya için yürüttüğü mücadeleyi bırakmış değil; hikâyesini eserleri ve kamuya açık konuşmalarıyla anlatmayı sürdürüyor.
Onlarca yıldır resim yapan sanatçının henüz tuvale aktarmaya cesaret edemediği kişi annesi. Kuyukov, annesinin portresini yapmaktan korktuğunu söylüyor ve bir gün bunu yapacak cesareti bulmayı umuyor.