Şevket Yusuf Tekindor
Eski dünya haritalarında insan biçiminde fakat başsız yaratıklar görülür. Gözleri omuzlarında, ağızları göğüslerinin ortasında tasvir edilen bu varlıklara çoğu kaynakta “Blemmyler” adı verilir.
İşin ilginç tarafı şu: Blemmyler tamamen uydurma bir halk değildi.
Antik Mısır ile Nubia arasındaki Doğu Çölü’nde gerçekten “Blemmyes” adı verilen topluluklar yaşamış, Roma İmparatorluğu ile savaşmış, ticaret yapmış ve kendi siyasi örgütlenmelerini kurmuştu. Modern araştırmalar onları Nil Vadisi ile Kızıldeniz arasındaki göçebe topluluklarla ilişkilendiriyor.
Peki gerçek bir halk nasıl oldu da Orta Çağ haritalarında başı olmayan korkutucu insanlara dönüştü?
Blemmyler hakkındaki asıl gizem tam burada başlıyor.
Blemmyler Gerçekte Kimdi?
Tarihsel Blemmyler, Mısır’ın doğusundaki çöller ile Nubia arasında hareket eden göçebe veya yarı göçebe topluluklardan oluşuyordu.
Antik kaynaklarda özellikle Roma döneminde ortaya çıkarlar. Nil Vadisi’ndeki yerleşimlere zaman zaman baskınlar düzenledikleri, çölde rehberlik yaptıkları ve bölgesel ticarette rol oynadıkları biliniyor. Modern arkeolojik çalışmalar Blemmylerin Nil Vadisi ile Kızıldeniz kıyıları arasında oldukça hareketli olduklarını gösteriyor.
Blemmy adı muhtemelen tek, homojen bir halkı ifade etmiyordu. Araştırmacılar bunun Doğu Çölü’nde yaşayan farklı toplulukları kapsayan geniş bir etnik ad olabileceğini düşünüyor.
2022’de yayımlanan kapsamlı bir akademik çalışmada, MÖ 3. yüzyıla ait Mısır belgelerinde geçen “Blhm.w” adlı göçebe grubun daha sonraki Grek ve Latin kaynaklarının Blemmyleriyle ilişkilendirilebildiği belirtiliyor.
Bu nedenle Blemmylerin tarihsel çekirdeğinin gerçekten var olduğundan ciddi bir kuşku yok.
Gizem, fiziksel görünümlerine ilişkin hikâyede.
Başsız Blemmyler Hikâyesi Nereden Çıktı?
Başsız insan anlatısı Blemmylerden bile daha eski olabilir.
Herodot, MÖ 5. yüzyılda Afrika hakkında aktarılmış tuhaf halklardan söz ederken “akephaloi”, yani “başsızlar” olarak çevrilen insanlardan bahseder. Bunların yanında köpek başlı insanlar ve çeşitli garip yaratıklar da anlatılır.
Ancak Herodot doğrudan bu insanlara “Blemmy” demez.
Daha sonraki yazarlarda iki anlatı birbirine yaklaşmaya başlar.
Romalı yazar Pomponius Mela, Afrika’daki Blemyae halkını başsız olarak tasvir eden erken yazarlardan biridir. Plinius ise Naturalis Historia adlı eserinde Blemmyae halkının başlarının olmadığını ve gözleriyle ağızlarının göğüslerinde bulunduğunu aktarır.
Bu noktadan sonra “Blemmy” adı yalnızca gerçek bir Afrika halkını değil, başsız insan efsanesini de ifade etmeye başladı.
Ve hikâye yüzyıllarca yaşamaya devam etti.
Blemmylerin Gözleri ve Ağızları Gerçekten Göğüslerinde miydi?
Bunun doğru olduğuna dair herhangi bir arkeolojik veya biyolojik kanıt bulunmuyor.
Blemmylerle ilişkilendirilen mezarlar, seramikler, takılar ve çeşitli arkeolojik kalıntılar keşfedildi. Bunların hiçbiri anatomik olarak başsız bir insan topluluğunun varlığına işaret etmiyor.
Kalabsha çevresindeki Blemmy mezarlarında bulunan cam boncuklar üzerinde yapılan modern analizler bile bu toplulukların Doğu Akdeniz ve Güney Asya’ya kadar uzanan ticaret bağlantılarını araştırmaya imkân veriyor.
Chicago Üniversitesi’nin Nubia araştırmaları da Blemmyleri yaklaşık MS 250-500 arasında yaşamış tarihsel bir halk olarak ele alıyor. Onlara ait kutsal alanlardan süsleme parçaları ve karakteristik seramikler bulunduğu belirtiliyor.
Yani arkeolojinin karşımıza çıkardığı Blemmy görüntüsü:
Başsız canavarlar değil;
çölde yaşayan, savaşan, ticaret yapan ve kendi kültürüne sahip gerçek insanlar.
Peki İnsanlar Neden Onları Başsız Sanmış Olabilir?
Burada birkaç teori var ve kesin cevap bilinmiyor.
İlk ihtimal, iki ayrı anlatının zamanla birbirine karışmış olması.
Antik yazarların Afrika’da yaşadığını söylediği “akephaloi” adlı başsız insanlar ile gerçek Blemmy halkı daha sonraki metinlerde birleştirilmiş olabilir. Herodot’un başsız halkı doğrudan Blemmy olarak adlandırmaması, ancak sonraki yazarların bunu yapması bu ihtimali güçlendiriyor.
İkinci teori, uzak halkların fiziksel özelliklerinin abartılması.
Antik ve Orta Çağ yazarları, hiç görmedikleri toplulukları çoğu zaman ikinci veya üçüncü elden gelen seyahat hikâyelerine dayanarak anlatıyordu. Bir topluluğun kıyafeti, savaş pozisyonu veya beden süslemeleri zamanla tamamen farklı bir anatomik hikâyeye dönüşmüş olabilir.
Üçüncü açıklama ise “canavar ırklar” geleneği.
Eski ve Orta Çağ coğrafyasında dünyanın bilinmeyen sınırlarının garip halklarla dolu olduğuna inanılıyordu. Köpek başlı insanlar, tek ayaklı insanlar, dev kulaklılar ve başsızlar bu geleneğin parçasıydı.
Dolayısıyla Blemmylerin korkutucu görüntüsü, gerçek bir anatomik gözlemden çok bilinmeyen coğrafyaları “tuhaf insanlar” ile dolduran eski dünya anlayışının sonucu olabilir.
Blemmyler Roma İmparatorluğu ile Savaştı mı?
Evet. Bu bölüm efsane değil.
Blemmyler özellikle Geç Antik Çağ’da Roma Mısırı için ciddi bir bölgesel güç haline geldi.
Roma döneminde Nil Vadisi’ne baskınlar yaptıkları ve Roma sınır bölgeleriyle hem savaş hem diplomasi ilişkileri kurdukları biliniyor. Akademik kaynaklarda Blemmylerin Doğu Çölü’nden gelen bir kabileler topluluğu olduğu ve Roma döneminde Nil Vadisi’ne birçok kez baskın düzenlediği belirtiliyor.
Ancak ilişkileri sadece savaş değildi.
Bazı Blemmy topluluklarının Roma ile anlaşmalar yaptığı, elçiler gönderdiği ve zaman zaman Roma’nın müttefiki konumuna geldiği de biliniyor.
Daha da ilginci, Blemmylerin tamamen “ilkel çöl yağmacıları” şeklinde değerlendirilmesinin artık tartışmalı olması.
Cambridge’de yayımlanan modern bir araştırma, Blemmylerle ilişkili eski Beja topluluklarının karmaşık siyasi yapılar geliştirmiş olabileceğini savunuyor.
Yani eski Roma yazarlarının “tehlikeli barbarlar” olarak gördüğü topluluk, gerçekte düşünüldüğünden çok daha örgütlü olabilir.
Blemmyler ile Günümüzdeki Bejalar Arasında Bağlantı Var mı?
Blemmylerin günümüzde Kızıldeniz’in batısında yaşayan Beja halklarının ataları veya yakın tarihsel akrabaları olabileceği uzun zamandır tartışılıyor.
Modern araştırmalar bu bağlantıyı ciddi biçimde ele alıyor. Cambridge’de yayımlanan çalışma doğrudan “Blemmyean-Beja” siyasi yapısını inceliyor ve Doğu Çölü’nde yaşayan eski göçebe toplulukları modern Beja halkının atalarıyla ilişkilendiriyor.
Bununla birlikte “Blemmy = bugünkü Beja” şeklinde birebir ve kesintisiz bir eşitlik kurmak fazla basitleştirici olur.
Çünkü “Blemmy” adı muhtemelen farklı dönemlerde çeşitli Doğu Çölü topluluklarını kapsıyordu.
Bu yüzden daha doğru ifade, Blemmylerin günümüz Beja topluluklarının tarihsel ve kültürel atalarıyla güçlü bağlantıları bulunan eski Doğu Çölü halklarından biri olduğudur.
Blemmyler Orta Çağ Haritalarında Neden Canavar Gibi Çizildi?
Blemmy efsanesinin asıl patlaması Orta Çağ’da yaşandı.
Bu dönemde başsız insanlar Avrupa dünya haritalarına girdi.
Yaklaşık 1300 tarihli Hereford Mappa Mundi’de yüzü göğsünde bulunan bir Blemmye tasviri görülür. Aynı haritada gözleri ve ağzı omuzlarında bulunan başka bir başsız insan tipi de gösterilir.
Daha sonraki haritalarda bu yaratıkların coğrafi konumu bile değişmeye başladı.
Bazı haritalar onları Afrika veya Etiyopya çevresine yerleştirirken, 15. yüzyıldaki bazı haritalarda başsız insanların Hindistan tarafına taşındığı görülür.
Bu oldukça önemli.
Çünkü eğer anlatı gerçek bir halkın doğru coğrafi gözlemine dayanıyor olsaydı, konumlarının yüzyıllar içinde Afrika’dan Hindistan’a kadar kayması beklenmezdi.
Bu durum Blemmylerin zamanla gerçek bir halk olmaktan çıkıp “dünyanın bilinmeyen köşelerinde yaşayan garip insan” sembolüne dönüştüğünü gösteriyor.
Blemmyler Efsanesinin Gerçek Sırrı Ne?
Blemmylerin gizemi, başsız insanların gerçekten yaşamış olup olmadığı sorusundan daha ilginç olabilir.
Çünkü elimizde iki farklı Blemmy var.
Birincisi tarihsel Blemmyler:
Mısır ve Nubia arasındaki Doğu Çölü’nde yaşayan, Roma ile savaşan ve ticaret yapan gerçek topluluklar.
İkincisi ise efsanevi Blemmyler:
Başları olmayan, gözleri omuzlarında veya göğüslerinde bulunan ve Orta Çağ haritalarında dünyanın bilinmeyen sınırlarında yaşayan yaratıklar.
Modern arkeoloji ilk grubun gerçekten var olduğunu açık biçimde destekliyor. Seramikler, mezarlar, takılar ve tarihî belgeler bunun kanıtları arasında.
İkinci grubun gerçekten yaşadığına dair ise güvenilir fiziksel kanıt yok.
Muhtemelen eski seyahat hikâyeleri, farklı halkların birbirine karıştırılması, siyasi düşmanların “canavarlaştırılması” ve bilinmeyen topraklara duyulan korku yüzlerce yıl boyunca üst üste eklendi.
Sonuçta gerçek bir Afrika halkı, insanlık tarihinin en tuhaf yaratıklarından birine dönüştü.
Belki de Blemmyleri ilginç yapan şey tam olarak bu:
Başsız insanların gerçekten yaşamış olması değil, insanların yüzyıllar boyunca onların yaşadığına inanması.
