Kadir Polat Toban
Santa María, 1492 Noel arifesinde Hispanyola’nın kuzeyinde bir resife oturunca Kristof Kolomb geminin kerestelerini kullanarak kıyıda Navidad adlı bir kale kurdu. Kolomb’un geride bıraktığı 39 kişinin tamamı öldü; aradan beş yüzyıldan fazla geçmesine rağmen kalenin yeri ve geminin akıbeti kesin biçimde belirlenemedi.
Kolomb’un Amerika’ya ilk seferinde kullandığı üç gemi La Pinta, La Niña ve Santa María’ydı. Yalnızca La Pinta ile La Niña Kastilya’ya döndü. Santa María’nın kaybı, kıtadaki ilk İspanyol yerleşimlerinden biri sayılan Navidad’ın kurulmasına yol açtı.
Santa María’nın battığı gece
Kolomb, 24 Aralık 1492’de saat 23.00 civarında, seyir defterine göre iki gündür uyumamış olmasının ardından yatağına gitti. Deniz sakindi; Santa María, Hispanyola’nın kuzey kıyısı boyunca ilerliyordu. Gece yarısına doğru gemi, bugün Cap-Haïtien körfezine yakın bir resife çarptı.
Batış, bir dizi ihmalin ardından geldi. Kolomb gemiyi hafif rüzgârla yol alır durumda bırakıp uyudu. Nöbetçi dümenci de kontrolü, Kolomb’un yolculuk boyunca yasakladığı şekilde bir miçoya devretti. Akıntı gemiyi sığlığa sürükledi; gövde resifte yarıldı.
Kolomb uyandığında gelgit dönmüş, kurtarma için zaman daralmıştı. Gemiyi hafifletmek amacıyla ana direğin kesilmesini emretti ve geminin reisi ile sahibi Juan de la Cosa’dan bir demiri filikayla taşımaya çalışmasını istedi. De la Cosa emre uymayıp La Niña’ya geçti. Santa María yana yatarak açıldı; Kolomb mürettebatı diğer gemiye aktardı ve sabahı bekledi.
Gemi kerestelerinden Navidad Kalesi’ne
Gün ağarırken Kolomb, Hispanyola’nın beş Taíno reisinden biri olan Guacanagarí’ye haber gönderdi. Kolomb’un sonradan aktardığına göre şef, gemi kazasını duyunca ağladı. Halkını büyük kanolarla bölgeye yolladı; kardeşleri ve akrabalarıyla birlikte yükün çıkarılmasına yardım etti. Eşyaların evlerin yanına yığılmasını sağladı, yer açmak için bazı eşyaları da boşalttı. Kolomb krallara yazdığı mektupta, daha iyi insanların ve daha iyi bir toprağın bulunamayacağını düşündüğünü belirtti.
Erzaklardan güverte ve gövde tahtalarına kadar kullanılabilir malzemeler kurtarıldı. Kolomb, adada altın bulunduğuna inandığı ve İspanya’ya yalnızca La Niña ile dönülebileceği için geride bir garnizon bırakmaya karar verdi.
Yaklaşık 26 Aralık’ta Santa María’nın keresteleri ve çivileriyle bir kale inşa edilmeye başlandı. Batığın yaşandığı Noel gecesinin anısına yapıya Navidad adı verildi. Tarihçi Carlos Martínez Shaw’ın aktardığına göre, geminin onarılamaz durumda olduğu ve söküldüğü kaydedilmişti; kale 39 kişiyi barındıracak büyüklükteydi.
Kroniklerde, Kolomb’un Taínolara gücünü göstermek için gemi kalıntılarına top ateşi açtırdığı yazıyor. Guacanagarí, 30 Aralık’ta Kolomb’u palmiye yapraklarından bir kürsüye oturttu ve kendi tacını onun başına koydu.
Navidad’da kalan 39 kişinin başına, seferin alguacili Diego de Arana getirildi. Grup içinde kralın kiler sorumlusu Pero Gutiérrez, Rodrigo de Escobedo, bir cerrah, üç zanaatkâr, bir topçu ve bir terzi bulunuyordu. Görevleri Taínolarla ticaret yapmak ve madenin yerini öğrenmekti. Kolomb 1493’ün başında La Niña’yla Kastilya’ya döndü.
Kolomb döndüğünde yerleşim yıkılmıştı
Kolomb, 27 Kasım 1493’te ikinci seferinde 17 gemi ve yaklaşık 1.500 kişiyle Hispanyola’ya ulaştı. Navidad’ın yakıldığını, geride bıraktığı İspanyolların öldürüldüğünü ve çoğunun bedenlerinin tanınmayacak halde parçalandığını gördü. Guacanagarí saldırının sorumluluğunu madenlerin hâkimi olan başka bir reise yükledi. Tarihçiler, Guacanagarí’nin olaylardaki rolünü sorgulamayı sürdürüyor.
Kolomb kaleyi yeniden kurmadı; adanın başka bir noktasında La Isabela adlı yerleşimi inşa etti.
Arkeolojik araştırmalar ne gösteriyor?
Navidad’ın yeri için öne çıkan araştırmalardan biri, Amerikalı misyoner doktor ve amatör arkeolog William Hodges’ın çalışması oldu. Hastalarının kendisine gösterdiği ince işçilikli Taíno seramiklerinden yola çıkan Hodges, 1977’de Haiti’nin kuzeyindeki En Bas Saline yerleşimini belirledi. Burası Santa María’nın battığı düşünülen noktaya yakın, büyük bir Taíno merkeziydi.
Florida Doğa Tarihi Müzesi ile Haiti Ulusal Etnoloji Bürosu, En Bas Saline’de 1983-1988 yıllarında ve yeniden 2003’te kazılar yaptı. Toplam 276 metrekarelik alan incelendi. 2003 çalışması, merkezdeki tümseğin 15. yüzyılın sonlarında yanmış büyük bir yapıya ait olduğunu doğruladı. Araştırmacılar alanı Guacanagarí’nin köyü ve muhtemel Navidad yerleşimiyle ilişkilendirdi.
Kazılarda, Eski Dünya’dan Hispanyola’ya ulaşan siyah fareye ait ilk ada izleri de bulundu. Ancak bunlar kalenin yerini kesinleştirmiyor. Navidad’ın nerede olduğunu tartışmasız biçimde kanıtlayan bir bulguya ya da kalenin yapımında kullanıldığı belirlenmiş bir kereste parçasına henüz ulaşılamadı.
Santa María’nın enkazı bulundu mu?
Su altı kaşifi Barry Clifford, 2014’te Santa María’yı Haiti’nin kuzey kıyılarında bulduğunu açıkladı. Haiti Kültür Bakanı Monique Rocourt ise kendisine sunulan kanıtların enkazın Santa María olmadığını düşündürdüğünü belirtti. Haiti Ulusal Etnoloji Bürosu Direktörü Erol Josué de geminin deniz dibinde olamayacağını, çünkü kerestelerinin kalenin yapımında kullanıldığını hatırlattı.
Tarihçi María Luisa Cazorla farklı bir olasılık ortaya koyuyor: Nehirlerin taşıdığı tortular kıyı çizgisini ilerletmiş olabilir ve gemi kalıntıları bugün karada, yaklaşık altı metrelik tortu tabakasının altında bulunabilir. Cazorla’ya göre jeofizik araştırmalar enkazın birkaç yüz metrelik bir alanda aranmasına imkân verebilir. History.com, Ağustos 2026’da Haiti’deki batığı olası bir keşif olarak anmaya devam ediyordu.
Şu ana kadar ne Santa María ne de geminin keresteleriyle kurulan Navidad Kalesi kesin olarak tanımlanabildi. Bu nedenle Amerika’daki ilk İspanyol yerleşiminin yeri hâlâ çözülememiş bir tarih bilmecesi olarak duruyor.
