Kadir Polat Toban
İstanbul’un en tartışmalı servetlerinden biri, bir moda atölyesinden çıktı.
Sonra Karaköy’ün genelevlerine uzandı.
Ardından yüzlerce daireye, iş hanlarına, otellere, taksi plakalarına, lüks otomobillere ve Türkiye’nin vergi rekortmenliği listelerine kadar büyüdü.
Bu servetin merkezindeki isim Matild Manukyan’dı.
1910’ların İstanbul’unda varlıklı bir Ermeni ailesinde dünyaya gelen, Fransız okulunda eğitim gören, gençliğinde piyano çalan ve sosyeteye kıyafet diken bir kadının yıllar sonra Türkiye’nin en tanınmış genelev işletmecisine dönüşmesi zaten başlı başına sıra dışıydı.
Fakat Manukyan hikâyesini unutulmaz yapan yalnızca yaptığı iş değildi.
Devletin vergi ödülleri verdiği bir genelev patroniçesi olması...
Karaköy’deki genelevlerin önemli bölümünü kontrol etmesi...
Servetinin boyutunu kendisinin bile tam olarak bilmediğini söylemesi...
Saldırılara uğraması...
Oğlunu kamuoyundan uzak tutması...
Ölümünden yıllar sonra bile yüzlerce taşınmaz ve milyonlarca liralık miras için mahkemelerin devam etmesi...
Matild Manukyan’ın hayatı, 20. yüzyıl İstanbul’unun en tuhaf yükseliş hikâyelerinden biridir.
Matild Manukyan Kimdi ve Genelev İşine Nasıl Girdi?
Matild Manukyan 1914 yılında İstanbul’da doğdu.
Ermeni bir ailenin kızıydı ve dönemin seçkin okullarından Notre Dame de Sion’da eğitim gördü.
Gençlik yıllarındaki hayatı, ileride sahip olacağı şöhretle neredeyse hiçbir benzerlik taşımıyordu.
Terzilik yapıyordu.
Özellikle varlıklı kadınlara kıyafet diken bir atölyesi vardı.
Kocasını kaybettikten sonra oğluyla yalnız kaldı ve geçimini kendi işiyle sağlamaya devam etti.
Hayatını değiştiren olay ise Karaköy’deki aile mülkleriyle başladı.
Manukyan’ın babasından kalan bazı binalar, genelev işletmecilerine kiralanmıştı.
Yıllar boyunca anlatılan ve Manukyan’ın kendi röportajlarında da yer bulan hikâyeye göre kiracılarından biri borcunu ödeyemedi.
Nakit para yerine işletmeden pay teklif etti.
Manukyan başlangıçta bu işe uzak bir hayat sürüyordu.
Fakat ekonomik açıdan bakıldığında önünde iki seçenek vardı:
Parasını kaybetmek.
Ya da borç karşılığında işletmeye ortak olmak.
İkinci yolu seçti.
Ve bu karar bütün hayatını değiştirdi.
İlk ortaklıktan sonra sistemin nasıl çalıştığını öğrendi.
Yeni mülkler ve yeni işletmeler eklendi.
Karaköy’deki genelev bölgesinde etkisi giderek büyüdü.
Kaynaklardaki rakamlar dönemlere göre değişiyor. Bazı dönemlerde 14, bazı anlatılarda 25, daha sonraki yıllarda ise 30’un üzerinde genelev veya genelev hissesiyle ilişkilendirildi.
1990’ların başındaki televizyon haberlerinde Karaköy’deki yaklaşık 44 genelevden 25’inin Manukyan’a ait olduğu aktarılıyordu.
Artık ona yalnızca iş insanı denmiyordu.
Basın onu “genelevler kraliçesi” ve “genelev patroniçesi” olarak tanıtıyordu.
Fakat kapıların arkasındaki sistem oldukça sertti.
Çalışan kadınlar isimlerinden çok numaralarla anılıyor, ziyaretçiler belirli bir ücret ödüyor, işletmeler gün boyunca yoğun biçimde çalışıyordu.
Manukyan’ın kendi anlatımlarından ve dönemin haberlerinden anlaşıldığı kadarıyla hesapları son derece yakından takip ediyordu.
Gece olduğunda işletmelerden gelen gelirleri bizzat kontrol ettiği anlatılır.
Buradan kazandığı para ise tekrar aynı sektöre dönmüyordu.
Gayrimenkule gidiyordu.
Ve servetin asıl büyüdüğü yer tam olarak burasıydı.
Karaköy’den Dev Bir Servete: Manukyan Ne Kadar Zengindi?
Matild Manukyan’ın serveti yıllar içerisinde öylesine büyüdü ki hakkında verilen rakamların tamamını kesinleştirmek bugün bile zor.
Çünkü farklı tarihlerde farklı varlık listeleri yayımlandı.
Ancak ortaya çıkan tablo olağanüstü.
İstanbul’da yüzlerce daire.
Onlarca iş hanı.
Yalova’da yüzlerce gayrimenkul ve arsa.
Oteller.
Fabrikalar.
Köşkler.
Ticari taksi plakaları.
Banka hesapları.
Dövizler.
Hisseler.
Lüks otomobiller.
Bir yat.
Bazı dava dosyalarında ve basına yansıyan kayıtlarda İstanbul’da yaklaşık 500 daireden ve 70 civarında iş hanından söz edildi.
220 civarında ticari taksi plakası olduğu aktarıldı.
Türkiye’nin farklı şehirlerinde arsaları ve binaları bulunduğu ileri sürüldü.
Antalya, Alanya ve farklı bölgelerde otellerle ilişkilendirildi.
Kıbrıs’ta gayrimenkulleri olduğu yazıldı.
Manukyan’ın en dikkat çekici otomobili ise Rolls-Royce’tu.
Aracın İngiltere’de özel olarak hazırlandığı ve son derece lüks döşendiği anlatılır.
Manukyan bu otomobille İstanbul’daki önemli davetlere gidiyor ve kamuoyunda hemen tanınıyordu.
Bir tarafta genelev işletmeciliğinden gelen servet...
Diğer tarafta İstanbul sosyetesinin ortasında görünen son derece zengin bir kadın.
Bu görüntü 1990’ların Türkiye’sinde büyük bir çelişki yaratıyordu.
Daha da büyük şaşkınlık ise vergi listeleri açıklandığında yaşandı.
Matild Manukyan Türkiye’nin gelir vergisi rekortmenleri arasına girdi.
1990 yılında listenin zirvesindeydi.
1992 ve 1993 yıllarında da Türkiye’nin en fazla gelir vergisi ödeyen kişisi oldu.
Farklı yıllarda defalarca vergi rekortmeni olarak ödüllendirildi.
Manukyan aldığı vergi plaketlerini ve belgelerini evinde özel olarak sergiliyordu.
Bu koleksiyona “M&M Müzesi” adını verdiği anlatılır.
Ortaya inanılması güç bir tablo çıkmıştı:
Türkiye’nin en çok vergi ödeyen insanlarından biri, gelirinin önemli bölümünü yasal genelev işletmeciliğinden kazanıyordu.
Devlet bir taraftan fuhuş sektörünü ruhsatlandırıyor ve denetliyordu.
Diğer taraftan sektörün en büyük işletmecilerinden birine vergi rekortmenliği ödülleri veriyordu.
Manukyan’ın kamuoyunda büyük bir figüre dönüşmesinin temel sebeplerinden biri bu çelişkiydi.
Üstelik kendi hayatında son derece farklı bir görüntü çiziyordu.
Röportajlarda evinde rahat kıyafetlerle dolaşan, çalışanlarının sorunlarını dinleyen, eski İstanbul’u özlemle anlatan bir kadın olarak görünüyordu.
Bir yandan milyonların döndüğü işletmeleri yönetiyordu.
Diğer yandan geçmişteki Pera hayatından, insanların eskiden daha şık giyindiğinden, İstanbul’un değişmesinden söz ediyordu.
Manukyan’ın hikâyesindeki gariplik tam da buydu.
Hayatının parçaları birbirine hiç benzemiyordu.
Genelevlerin İçinde Nasıl Bir Düzen Vardı ve Manukyan Neden Bu Kadar Güçlüydü?
Manukyan’ın sahip olduğu genelevler yasadışı gizli mekânlar değildi.
Türkiye’de yasal mevzuat kapsamında çalışan, devlet tarafından ruhsatlandırılan ve sağlık kontrollerine tabi tutulan işletmelerdi.
Fakat yasal olmaları, içerideki hayatın kolay olduğu anlamına gelmiyordu.
Karaköy genelev bölgesi uzun yıllar İstanbul’un şehir içinde ayrı bir dünya gibi çalışan alanlarından biriydi.
Kapıda polis ve güvenlik kontrolü bulunurdu.
İçeride belirli kurallar uygulanırdı.
Çalışan kadınlar kayıt altındaydı.
Sağlık muayeneleri yapılırdı.
İşletmeler vergi öderdi.
Kadınların kazançlarından işletme sahipleri pay alırdı.
Dönemin televizyon haberlerinde bir çalışanın günlük kazancının önemli bölümünün işletmeye kaldığı aktarılıyordu.
Bu nedenle genelev sahipliği çok yüksek nakit akışı yaratabiliyordu.
Manukyan’ın yaptığı şey bu nakit gelirini sürekli gayrimenkule çevirmekti.
Bir genelevden gelen para yeni bir bina alıyordu.
Yeni bina kira getiriyordu.
Kira ve işletme gelirleri başka mülklere dönüşüyordu.
Yıllar içerisinde seks sektöründen gelen gelir, dev bir gayrimenkul portföyüne dönüştü.
Bu nedenle Manukyan yalnızca “genelev sahibi” değildi.
Aslında İstanbul’un önemli emlak yatırımcılarından birine dönüşmüştü.
Bazı dönemlerde kiracıları arasında kamu kurumlarının dahi bulunduğu yazıldı.
Manukyan’ın ekonomik gücünün asıl kaynağı da burada ortaya çıkıyordu.
Genelevler yüksek nakit yaratıyordu.
Gayrimenkuller ise serveti kalıcı hale getiriyordu.
Fakat bu sistemin merkezinde gerçek insanlar vardı.
Genelevlerde çalışan kadınların büyük bölümü ekonomik zorluklar yaşayan, sosyal olarak dışlanan veya hayatlarında başka seçenekleri sınırlı olan kişilerdi.
Manukyan basına verdiği bazı demeçlerde çalışan kadınlara yardım ettiğini ve sorunlarını dinlediğini anlatıyordu.
Ancak genelev sistemi doğası gereği ciddi bir güç eşitsizliği taşıyordu.
İşletme sahibi çok büyük gelir elde ederken çalışan kadınların hayatı ağır sosyal damgalanma, sağlık riskleri ve ekonomik bağımlılıkla çevriliydi.
Manukyan’ın hikâyesi yalnızca “fakirlikten zenginliğe” anlatısı olarak okunamaz.
Aynı zamanda Türkiye’de devletin kontrol ettiği seks işçiliği sisteminin ne kadar büyük bir ekonomik yapı oluşturabildiğinin de örneğidir.
Ve bu kadar büyük bir para söz konusu olduğunda başka şeyler de ortaya çıkmaya başladı.
Tehditler.
Güvenlik korkusu.
Ve saldırılar.
Saldırılar, Ölüm Korkusu ve Manukyan’ın Kapalı Dünyası
Matild Manukyan’ın serveti büyüdükçe hayatı daha güvenli hale gelmedi.
Tam tersine giderek daha korunaklı yaşamaya başladı.
Şoförler.
Koruma görevlileri.
Demir kapılar.
Kamuoyundan uzak tutulan aile üyeleri.
1990’lı yıllarda Manukyan’a yönelik ciddi bir silahlı saldırı gerçekleşti.
1995 yılında yaşanan olayda Manukyan bacağından ağır şekilde yaralandı.
Saldırının asıl hedefinin şoförü veya güvenlik görevlisi olduğu yönünde bilgiler yayımlandı.
Ancak olay Manukyan’ın yaşam biçimini ve çevresindeki güvenlik korkusunu daha görünür hale getirdi.
Serveti nedeniyle kaçırılma veya öldürülme korkusu yaşadığına ilişkin haberler de vardı.
Özellikle oğlu Kerope Çilingir’i kamuoyundan mümkün olduğunca uzak tuttuğu anlatılır.
Manukyan’ın özel yaşamında başka trajediler de yaşandı.
Basına farklı dönemlerde ailesindeki ölümler, saldırılar ve servet nedeniyle yaşadığı sorunlar yansıdı.
Bütün bunların ortasında işlerini bırakmadı.
Genelevlerin hesaplarını takip etmeye devam etti.
Gayrimenkul yatırımlarını sürdürdü.
Vergisini ödedi.
Ve servetini büyüttü.
İşin ilginç yanı, bu kadar tartışmalı bir sektörün merkezinde bulunmasına rağmen Manukyan’ın aynı zamanda hayır işleri yaptığı da anlatılıyordu.
Hastanelere ve çeşitli kurumlara bağışlarda bulundu.
İhtiyaç sahiplerine yardım ettiği yönünde haberler yayımlandı.
Bu durum Manukyan’ın kamuoyundaki görüntüsünü daha da karmaşık hale getirdi.
Bir kesim onu acımasız bir seks endüstrisi patronu olarak görüyordu.
Bir kesim girişimci bir kadın olarak değerlendiriyordu.
Bazıları vergi rekortmenliğine dikkat çekiyordu.
Bazıları servetin kaynağını eleştiriyordu.
Manukyan ise bu tartışmaların ortasında son derece pragmatik davranıyordu.
İşini saklamıyordu.
Kazandığı parayı da gizlemiyordu.
Vergi ödediğini özellikle vurguluyordu.
Kendisini yasadışı faaliyet gösteren biri olarak değil, ruhsatlı işletmeleri bulunan bir iş insanı olarak görüyordu.
Belki de onu dönemin diğer tartışmalı zenginlerinden ayıran şey buydu.
Herkes parasının nereden geldiğini biliyordu.
Manukyan Öldüğünde Arkasında Ne Kaldı? Dev Miras Kavgası
Matild Manukyan 17 Şubat 2001’de İstanbul’da hayatını kaybetti.
Cenazesi Beyoğlu’ndaki Üç Horan Ermeni Kilisesi’nde yapılan törenin ardından Şişli Ermeni Mezarlığı’na defnedildi.
Fakat ölümünden sonra hikâye sona ermedi.
Asıl büyük kavgalardan biri bundan sonra başladı.
Çünkü geride devasa bir servet bırakmıştı.
Gayrimenkuller.
Genelev gelirleri.
Taksi plakaları.
Bankadaki paralar.
Döviz hesapları.
Şirket hisseleri.
Oteller.
Fabrikalar.
Arazi ve arsalar.
Servetin büyük bölümü oğlu Kerope Çilingir’e geçti.
Fakat yıllar sonra bir grup kişi mahkemeye başvurarak mirasta hak sahibi olduklarını iddia etti.
Davacılar çok ağır bir iddia ortaya attı:
Kerope Çilingir’in aslında Manukyan’ın biyolojik oğlu olmadığını ve nüfus kayıtlarında sorun bulunduğunu ileri sürdüler.
Bu iddialar mahkemeye taşındı.
Miras dosyalarında yüzlerce taşınmazdan söz edildi.
220 ticari taksi plakası gündeme geldi.
Banka hesapları, hisseler ve yurt dışındaki varlıklar tartışıldı.
Bazı dava dosyalarında 486 taşınmaz tespit edildiği belirtildi.
Kerope Çilingir ise 2020 yılında 80 yaşında hayatını kaybetti.
Onun ölümünden sonra miras meselesi daha da karmaşık hale geldi.
Kerope’nin evliliği konusunda ayrıca dava açıldı.
Mahkeme daha sonra evliliğin iptaline karar verdi ve mirasın kızları Dora, Linda ve İlda Çilingir’e geçmesi gündeme geldi.
Böylece Matild Manukyan’ın 20. yüzyılın ortalarında küçük bir terzi atölyesinde başlayan hikâyesi, ölümünden yaklaşık yirmi yıl sonra bile mahkemelerde devam ediyordu.
Servetin büyüklüğü konusunda bugün bile birbirinden farklı rakamlar bulunmasının nedeni de bu.
Bir dönemde 29 genelevden söz ediliyor.
Başka bir dönemde 32 veya 37 işletmeyle ilişkilendiriliyor.
500 İstanbul dairesi deniyor.
Yüzlerce başka gayrimenkulden söz ediliyor.
220 ticari taksi plakası mahkeme dosyalarına giriyor.
Oteller ve iş hanları listeleniyor.
Yurt dışındaki paralar konusunda da büyük rakamlar öne sürülüyor.
Bazıları belgelenmiş mal varlıkları.
Bazıları ise davalarda tarafların ileri sürdüğü iddialar.
Fakat değişmeyen gerçek şu:
Matild Manukyan öldüğünde Türkiye’nin en sıra dışı kişisel servetlerinden birini bırakmıştı.
Bir kadının hayatı boyunca geçirdiği dönüşüm ise servetten bile daha dikkat çekiciydi.
İstanbul’un seçkin okullarından birinde eğitim gören genç bir kız.
Sosyetenin kıyafetlerini diken bir terzi.
Kocasını kaybeden yalnız bir anne.
Borç karşılığında geneleve ortak olan bir kadın.
Karaköy’ün en büyük genelev patronlarından biri.
Türkiye’nin vergi rekortmeni.
Yüzlerce gayrimenkulün sahibi.
Silahlı saldırıdan kurtulan bir milyoner.
Ve ölümünden onlarca yıl sonra bile serveti mahkemelerde tartışılan bir isim.
Matild Manukyan’ın hikâyesini sıra dışı yapan yalnızca genelevler değildir.
Asıl tuhaflık şudur:
Türkiye’nin en tartışmalı sektörlerinden birinden çıkan para, bir noktada ülkenin en büyük kişisel servetlerinden birine ve en yüksek vergi gelirlerinden birine dönüşmüştü.
Manukyan bu sistemin içinde gizlenmedi.
Tam tersine devletin verdiği vergi plaketlerini evinde sergiledi.
Ve bu yüzden onun hayatı hâlâ aynı rahatsız edici soruyu bırakıyor:
Bir toplum bir işi ahlaken dışlarken, aynı işten kazanılan parayı vergilendirip ödüllendirdiğinde ortaya çıkan çelişkiyi nereye koyar?
