Kadir Polat Toban
Bugün milyonlarca mutfakta bulunan yapışmaz tavaların arkasında, II. Dünya Savaşı’nın en gizli askerî projelerinden birine kadar uzanan şaşırtıcı bir hikâye var.
Hikâyenin merkezinde Teflon bulunuyor.
Yemeğin tavaya yapışmasını önleyen, suyu ve yağı iten, yüksek sıcaklıklara ve son derece saldırgan kimyasallara direnebilen bu madde ilk keşfedildiğinde kimse onun bir gün mutfakların vazgeçilmezi olacağını bilmiyordu.
Çünkü Teflon’un ilk büyük kullanım alanlarından biri mutfak değildi.
Atom bombası geliştiren Manhattan Projesi’ydi.
Daha sonra savaş sona erdi. Gizlilik kalktı. Teflon laboratuvarlardan fabrikalara, fabrikalardan evlere girdi.
Ancak onlarca yıl sonra başka bir hikâye ortaya çıkmaya başladı.
Teflon üretiminde kullanılan C8 veya PFOA isimli bir kimyasalın çevreye yayıldığı, içme sularına ulaştığı ve insanların kanında bulunduğu anlaşıldı.
Daha da rahatsız edici olan ise şirket içindeki bazı risk işaretlerinin kamuoyunun bunlardan haberdar olmasından yıllar önce bilindiğinin ortaya çıkmasıydı.
Bir çiftçinin ölen inekleriyle başlayan hukuk mücadelesi sonunda on binlerce insanı kapsayan dev bir sağlık araştırmasına, milyonlarca dolarlık davalara ve Hollywood filmi Dark Waters’a kadar uzandı.
Teflon’un gerçek hikâyesi bu nedenle yalnızca bir tava hikâyesi değil.
Bilimsel bir tesadüfün, savaş teknolojisinin, kimya endüstrisinin ve yıllarca büyüyen çevresel bir skandalın hikâyesi.
Teflon Nasıl Tesadüfen Keşfedildi?
Her şey 1938 yılında başladı.
DuPont şirketinde çalışan genç kimyager Roy Plunkett, yeni bir soğutucu gaz geliştirmeye çalışıyordu.
Deneylerinde tetrafloroetilen adı verilen bir gaz kullanıyordu. Gaz, düşük sıcaklıkta metal tüpler içinde saklanıyordu.
Bir sabah tüplerden birinin vanası açıldı.
Fakat gaz çıkmadı.
İlk düşünce tüpün boş olduğuydu.
Ancak tüp tartıldığında hâlâ ağırdı.
Plunkett ve çalışma arkadaşları tüpü açtı.
İçeride gaz yerine beyaz, mumsu bir toz vardı.
Tetrafloroetilen molekülleri kendi kendilerine birleşmiş ve politetrafloroetilen adı verilen yeni bir polimer oluşturmuştu.
Kısaca:
PTFE.
Daha sonra ticari adıyla dünyanın tanıyacağı madde:
Teflon.
Yeni madde oldukça tuhaftı.
Birçok kimyasal onu parçalayamıyordu.
Isıya karşı olağanüstü dirençliydi.
Elektriği iyi yalıtıyordu.
Yüzeyi son derece kaygandı.
Çoğu madde ona yapışmıyordu.
Ama büyük bir problem vardı.
Üretimi pahalı ve zordu.
Bu nedenle 1938 yılında kimsenin aklına milyonlarca insanın Teflon kaplı tava kullanacağı gelmedi.
Yeni maddenin değerini ortaya çıkaracak şey birkaç yıl sonra başlayacak olan savaş olacaktı.
Ve burada sık anlatılan bir yanlış bilgiyi de düzeltmek gerekiyor:
Teflon başlangıçta “tank kaplaması” olarak geliştirilmedi.
Askerî alanlarda farklı kullanımları oldu, fakat onun II. Dünya Savaşı tarihindeki esas önemli rolü çok daha gizli bir yerdeydi.
Amerika’nın atom bombası programında.
Manhattan Projesi Teflon’a Neden İhtiyaç Duydu?
II. Dünya Savaşı sırasında Amerika Birleşik Devletleri, tarihin en gizli bilimsel operasyonlarından biri olan Manhattan Projesi’ni yürütüyordu.
Amaç atom bombası geliştirmekti.
Bunun için uranyumun doğal halde çok az bulunan uranyum-235 izotopunun ayrıştırılması gerekiyordu.
Kullanılan yöntemlerden biri uranyumu uranyum hekzaflorür adı verilen son derece saldırgan bir kimyasal bileşiğe dönüştürmekti.
Problem büyüktü.
Uranyum hekzaflorür ve kullanılan flor kimyası, birçok sıradan malzemeyle reaksiyona girebiliyordu.
Vanalar, contalar, borular ve üretim ekipmanları için kimyasallara dayanabilecek bir malzeme gerekiyordu.
PTFE tam burada devreye girdi.
Kimyasal olarak son derece kararlı olması nedeniyle Teflon, Manhattan Projesi’nin bazı sistemlerinde kritik bir mühendislik malzemesine dönüştü.
Bir anlamda birkaç yıl önce tesadüfen ortaya çıkan beyaz toz, artık atom bombasının üretim altyapısında kullanılan stratejik bir malzemeydi.
Savaş sırasında Teflon üretim tekniklerinin ve bazı kullanım bilgilerinin gizli tutulması da bu nedenle şaşırtıcı değildi.
PTFE ayrıca askerî elektronik sistemlerde ve bazı mühimmat teknolojilerinde de kullanıldı.
Savaş Teflon’un kaderini değiştirdi.
Çünkü Manhattan Projesi pahalı ve üretimi zor olan bu yeni maddenin büyük ölçekte nasıl üretileceğini öğrenmek için gereken yatırımı hızlandırdı.
1945’ten sonra savaş bitti.
Atom bombası artık sır değildi.
Teflon da yavaş yavaş gizli askerî teknolojinin gölgesinden çıktı.
Ve birkaç yıl sonra mutfağa girmeye hazırlanıyordu.
Teflon Atom Bombasından Tavaya Nasıl Girdi?
Teflon’un en ilginç özelliklerinden biri yüzeyine yiyeceklerin kolay kolay yapışmamasıydı.
Bu özellik başlangıçta askerî ve endüstriyel kullanım açısından yalnızca bir avantajdı.
Fakat savaş sonrası dönemde insanlar başka bir soru sormaya başladı:
Bu maddeyle bir tava kaplanırsa ne olur?
1950’lerde Fransız mühendis Marc Grégoire PTFE’yi farklı yüzeylere uygulama yöntemleri üzerinde çalışıyordu.
Anlatılan hikâyeye göre eşi Colette, aynı kaplamanın yemek pişirme tavalarında kullanılmasını önerdi.
Fikir tuttu.
Yapışmaz tava doğdu.
Ardından Tefal gibi markalar ortaya çıktı ve 1960’lardan itibaren yapışmaz mutfak gereçleri hızla yaygınlaşmaya başladı.
Tüketici açısından ürün adeta mucizeydi.
Yumurta yapışmıyordu.
Temizlemesi kolaydı.
Daha az yağ kullanılabiliyordu.
Teflon kısa sürede modern mutfağın sembollerinden biri haline geldi.
Ancak burada çok önemli bir ayrım bulunuyor.
Teflon olarak bildiğimiz PTFE ile yıllar sonra skandalın merkezinde yer alacak PFOA aynı madde değildir.
PTFE tavada bulunan fluoropolimer kaplamadır.
PFOA ise bazı PTFE ve diğer fluoropolimerlerin üretiminde yıllarca kullanılan bir işlem yardımcısıydı.
PFOA’nın başka bir adı da C8’di.
Ve Teflon hikâyesinin karanlık bölümü esas olarak burada başlıyor.
C8 Nedir ve DuPont Yıllar Önce Neler Biliyordu?
C8 adı, PFOA molekülündeki sekiz karbon atomundan gelir.
Tam adı perflorooktanoik asittir.
PFOA, PFAS olarak adlandırılan çok geniş bir kimyasal ailesinin üyelerinden biridir.
Bu maddeleri endüstri açısından olağanüstü kullanışlı yapan özellik aynı zamanda çevresel problemi de oluşturur:
Çok zor parçalanırlar.
Bu nedenle PFAS maddeleri günümüzde sıklıkla “sonsuz kimyasallar” olarak anılır.
PFOA yıllarca fluoropolimer üretiminde kullanıldı.
West Virginia’daki Washington Works tesisi bu üretimin merkezlerinden biriydi.
Zaman içinde C8 içeren atıkların çevreye bırakıldığı ortaya çıktı.
Ohio Nehri.
Çevredeki topraklar.
Atık alanları.
Yeraltı suları.
Yakındaki içme suyu kaynakları.
Problem büyüdükçe, şirketin PFOA hakkında geçmişte ne bildiği sorusu da önem kazandı.
Daha sonra resmî soruşturmaların ve davaların merkezine giren şirket belgeleri, yıllar boyunca çeşitli uyarı işaretlerinin ortaya çıktığını gösterdi.
1960'lı ve 1970'li yıllardan itibaren PFOA'nın toksikolojik etkileri hakkında şirket içinde araştırmalar yapılıyordu.
1981 yılı özellikle dikkat çekiciydi.
Washington Works tesisinde hamile çalışanların kanında PFOA tespit edildi ve kimyasalın fetüse geçebildiğine ilişkin bulgular ortaya çıktı.
Sonraki yıllarda çevredeki su kaynaklarında da C8 bulunmaya başladı.
1980’lerin ortalarında kimyasalın tesis çevresindeki içme suyu sistemlerine ulaştığı biliniyordu.
1990’larda ise kirlilik seviyesiyle ilgili şirket içi değerlendirmeler giderek daha önemli hale geldi.
Yıllar sonra ABD Çevre Koruma Ajansı, DuPont’un PFOA ile ilgili önemli risk bilgilerini zamanında bildirmediğini öne sürdü.
2005 yılında şirket, hükümetle anlaşmaya giderek o döneme kadar EPA tarihindeki en büyük idari çevre cezalarından biriyle sonuçlanan bir dosyayı kapattı.
Fakat kamuoyunu asıl sarsacak olay devlet laboratuvarında değil, küçük bir çiftlikte başlayacaktı.
Ölen İnekler, Wilbur Tennant ve Robert Bilott’un Açtığı Dosya
West Virginia’nın Parkersburg bölgesinde yaşayan çiftçi Wilbur Tennant’ın arazisinde garip şeyler olmaya başlamıştı.
Tennant ailesinin hayvanları hastalanıyordu.
İneklerin davranışları değişiyordu.
Bazılarında tümör benzeri oluşumlar ve ciddi sağlık sorunları görülüyordu.
Çiftlikte çok sayıda hayvan öldü.
Tennant, yaşananların arazisinin yakınındaki DuPont bağlantılı atık sahasıyla ilişkili olduğuna inanıyordu.
Fakat karşısındaki şirket dünyanın en büyük kimya şirketlerinden biriydi.
Tennant sonunda avukat Robert Bilott’a ulaştı.
Bilott burada sıra dışı bir isimdi.
Çünkü kariyerinin önemli bölümünde kimya şirketlerini savunan bir şirket avukatıydı.
Başlangıçta küçük bir çevre anlaşmazlığı gibi görünen dosyayı araştırmaya başladı.
Sonra belgeler gelmeye başladı.
Kutular dolusu şirket içi kayıt.
Laboratuvar sonuçları.
Hayvan deneyleri.
Çalışanların kan testleri.
Su analizleri.
Şirket yazışmaları.
Ve Bilott’un araştırması büyüdükçe PFOA meselesinin yalnızca Tennant’ın çiftliğiyle sınırlı olmadığı ortaya çıktı.
Kimyasal çevredeki insanların içme suyuna ulaşmıştı.
Problem birkaç inekten ibaret değildi.
On binlerce insan yıllarca C8 içeren su tüketmiş olabilirdi.
Bilott 2001 yılında düzenleyici kurumlara uzun ve ayrıntılı bir mektup göndererek PFOA konusunda harekete geçilmesini istedi.
Ardından toplu dava süreci başladı.
2004 yılında büyük bir uzlaşmaya varıldı.
Anlaşmanın en sıra dışı bölümlerinden biri bağımsız bilim insanlarından oluşan C8 Science Panel'in kurulmasıydı.
Amaç basitti:
PFOA maruziyeti gerçekten belirli hastalıklarla bağlantılı mıydı?
Bunu anlamak için yaklaşık 69 bin kişinin sağlık bilgileri ve kan örneklerinin dahil olduğu devasa bir çalışma gerçekleştirildi.
Sonuçlar yıllar sürdü.
Ve ortaya çıkan bulgular C8 skandalının boyutunu tamamen değiştirdi.
C8 Araştırmalarında Hangi Hastalıklarla Bağlantı Bulundu?
Bağımsız bilim paneli yıllarca PFOA maruziyetini inceledi.
Sonunda “olası bağlantı” bulunduğu sonucuna varılan altı sağlık durumu açıklandı:
Böbrek kanseri.
Testis kanseri.
Tiroid hastalığı.
Yüksek kolesterol.
Ülseratif kolit.
Gebeliğe bağlı hipertansiyon.
Buradaki ifade önemlidir.
Bu sonuçlar, PFOA’ya maruz kalan herkesin mutlaka bu hastalıklara yakalanacağı anlamına gelmez.
Bilimsel değerlendirme, incelenen nüfus düzeyinde PFOA maruziyeti ile belirli hastalıklar arasında yeterli bir ilişki bulunduğu sonucuna ulaşmıştı.
Bu bulgular binlerce kişisel davanın önünü açtı.
Yıllar boyunca DuPont’a karşı davalar görüldü.
2017 yılında DuPont ve Chemours, yaklaşık 3.550 kişisel yaralanma davasını yaklaşık 671 milyon dolarlık anlaşmayla sonuçlandırmayı kabul etti.
Ancak hikâye burada bitmedi.
Çünkü PFOA artık yalnızca West Virginia’ya ait bir çevre skandalı değildi.
Bilim insanları PFAS ailesindeki kimyasalların dünyanın farklı bölgelerinde insan kanında, içme suyunda, hayvanlarda ve çevrede bulunduğunu ortaya koyuyordu.
PFOA’nın üretimdeki kullanımı ABD’de büyük ölçüde aşamalı olarak terk edildi.
Fakat “PFOA-free” etiketi yeni bir soruyu beraberinde getirdi:
Yerine ne kullanılıyor?
Çünkü bir ürünün PFOA içermemesi otomatik olarak tüm PFAS kimyasallarından arındırıldığı anlamına gelmez.
İşte C8 meselesini yalnızca geçmişe ait bir sanayi skandalı olmaktan çıkaran nokta da bu.
Kimyasallar değişebiliyor.
Fakat dayanıklılıklarını sağlayan fluorokarbon kimyası nedeniyle çevresel kalıcılık sorunu bazı yeni maddelerde de gündeme gelebiliyor.
Dark Waters Filmi Ne Kadar Gerçek ve Teflon Tavalar Bugün Tehlikeli mi?
2019 yılında gösterime giren Dark Waters, Robert Bilott’un mücadelesini geniş kitlelere taşıdı.
Mark Ruffalo filmde Bilott’u canlandırdı.
Filmde Wilbur Tennant’ın çiftliği, hasta hayvanlar, şirket belgeleri, C8 kirliliği, DuPont ile hukuk mücadelesi ve on binlerce kişinin sağlık araştırmasına dahil edilmesi dramatize edilerek anlatılıyor.
Film sinema eseri olduğu için bazı olaylar sadeleştirilmiş veya dramatik biçimde birleştirilmiş olsa da hikâyenin temelinde gerçek kişiler, gerçek davalar ve gerçek PFOA kirliliği bulunuyor.
Ancak filmden sonra sık yapılan bir hata ortaya çıktı:
“Teflon tava = PFOA = zehir” şeklindeki basit denklem.
Gerçekte mesele daha karmaşık.
PTFE ve PFOA aynı madde değildir.
PFOA tarihsel olarak PTFE üretiminde kullanılan bir yardımcı kimyasaldı ve günümüzde birçok ülkede tüketici ürünlerindeki üretim süreçlerinden büyük ölçüde çıkarılmış durumda.
Normal sıcaklıklarda uygun şekilde kullanılan sağlam PTFE kaplı bir tavanın geçmişteki C8 içme suyu skandalıyla aynı risk senaryosu olduğunu söylemek doğru değildir.
Bununla birlikte PTFE kaplı tavaların aşırı derecede ısıtılması da önerilmez.
Boş bir yapışmaz tava çok yüksek sıcaklıklara ulaştığında PTFE bozunmaya başlayabilir ve dumanlar ortaya çıkabilir. İnsanlarda geçici “polimer dumanı ateşi” olarak bilinen grip benzeri belirtiler oluşturabilen durumlar bildirilmiştir. Kuşlar bu dumanlara özellikle hassastır.
Bu nedenle yapışmaz tavaları boş halde uzun süre yüksek ateşte bırakmamak, ağır hasar görmüş kaplamaları kullanmamak ve üretici talimatlarına uymak en basit önlemlerdir.
Ama Teflon olayının asıl karanlık yönü zaten tek tek mutfak tavalarından çok daha büyüktür.
Buradaki temel mesele, onlarca yıl boyunca endüstriyel ölçekte kullanılan ve çevreye salınan son derece kalıcı bir kimyasaldır.
Ve hikâyenin en rahatsız edici tarafı da tam olarak burada bulunuyor.
1938’de bir laboratuvar tüpünün içinde tesadüfen ortaya çıkan beyaz bir toz...
Birkaç yıl sonra dünyanın ilk atom bombalarını geliştiren gizli projenin önemli malzemelerinden biri haline geldi.
Savaş bittiğinde mutfaklara girdi.
Milyonlarca insana satıldı.
Ardından üretim zincirinde kullanılan başka bir kimyasalın fabrikaların çevresindeki sulara karıştığı ortaya çıktı.
Bir çiftçinin ölen inekleri şüphe uyandırdı.
Bir avukat şirket arşivlerini açtı.
On binlerce insanın kanı incelendi.
Ve onlarca yıl boyunca parça parça ortaya çıkan belgeler sonunda büyük bir çevre ve sağlık skandalına dönüştü.
Bu yüzden Teflon hikâyesinin en çarpıcı yanı, yapışmaz bir tavanın ne kadar güvenli olduğu sorusundan bile daha büyük olabilir.
Asıl soru şudur:
Bir kimyasal günlük hayatın vazgeçilmez bir parçasına dönüştüğünde, onun üretildiği fabrikaların arkasında neler olup bittiğini gerçekten ne kadar biliyoruz?
